รูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้สำหรับผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานความรู้ของคุรุสภา

The Knowledge Standard Development Model for Graduate Educational Administrator

in Mahachulalongkornrajavidyalaya University based on Knowledge Standard

of The Teachers Council of Thailand

เกษม แสงนนท์ รศ.ดร.สมศักดิ์ บุญปู่, ผศ.ดร.สิน งามประโคน

หลักสูตรพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพุทธบริหารการศึกษา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

xmen2020@hotmail.com

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ดังนี้ ๑) เพื่อศึกษาสภาพความรู้ของผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ๒) เพื่อพัฒนารูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้สำหรับผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย และ ๓) เพื่อเสนอรูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้สำหรับผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษามหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ตามมาตรฐานความรู้ของคุรุสภา มีระเบียบวิธีและเครื่องมือวิจัยคือ ๑)การวิเคราะห์เอกสาร ๒)การสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ ๙ คน ๓)การสนทนากลุ่มโดยผู้ทรงคุณวุฒิ ๙ คน และ ๔) การสัมมนาอิงโดยผู้เชี่ยวชาญ ๑๐ คน ผลวิจัยพบว่า

๑) ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ควรมีมาตรฐานความรู้ ๓ ด้านคือ (ก) มาตรฐานความรู้ที่เหมาะสมกับตำแหน่งบริหาร (ข) มาตรฐานการปฏิบัติตนของผู้บริหาร (ค) มาตรฐานการปฏิบัติงานของผู้บริหาร

๒) รูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ของผู้บริหารมี ๓ ส่วน คือ (ก) หลักการ วัตถุประสงค์ เป้าหมายของการพัฒนา (ข) กระบวนการพัฒนามี ๔ ขั้นตอน ได้แก่ ได้แก่ การกำหนดมาตรฐานความรู้ การเตรียมการพัฒนา การดำเนินการพัฒนา และการประเมินผลการพัฒนา (ค) การนำไปใช้ เงื่อนไขความสำเร็จ และเงื่อนไขที่เป็นอุปสรรค และ

๓) รูปแบบที่พัฒนาขึ้นผู้ทรงคุณวุฒิมีความเห็นว่าเหมาะสม ใช้ในการพัฒนาผู้บริหารการศึกษาได้

คำสำคัญ: การพัฒนารูปแบบ, มาตรฐานความรู้, ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา

Abstract

The research was of three objectives: 1) to study knowledge status of administrators in graduate educational level in Mahachulalongkornrajavidyalaya University, 2) to develop a model of knowledge standard development for graduate educational administrators and 3) To propose a model of knowledge standard development for graduate educational administrators based on the knowledge standard of The Teachers Council of Thailand. The research methodologies and tools used 1) the study was document analysis 2) interviews with 9 key informants with semi-structural interview form 3) focus group discussion with 9 scholars and 4) connoisseurship with 10 experts. The results of the study showed that:

1) Graduate educational administrators of Mahachulalongkornrajavidyalaya University should bear; (a) knowledge standard suitable for the position, (b) conduct standard, (c) work standard

2. The model of knowledge standard development for graduate educational administrators in Mahachulalongkornrajavidyalaya University based on the knowledge standard of The Teachers Council of Thailand consists of three components; (a) Principle, objective and aim, (b) Development process in four steps: defining knowledge, development preparation, implementation, and evaluation, and (c) Utilization, successful conditions and failure conditions.

3) The developed model is appropriate and can be adjusted for the development in general.

Keyword:	Model Development, Knowledge Standard, Graduate Educational Administrator

๑. บทนำ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช (๒๕๕๒: ๘๗) พระราชทานพระบรมราโชวาทแก่คณะครูและนักเรียนที่ได้รับพระราชทานรางวัลฯ เมื่อวันที่ ๒๗ กรกฎาคม ๒๕๒๔ ว่า “..การศึกษาเป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างและพัฒนาองค์ความรู้ ความคิด ความประพฤติ และคุณธรรมของบุคคล สังคมและบ้านเมืองใดให้การศึกษาที่ดีแก่เยาวชนได้อย่างครบถ้วน ล้วนพอเหมาะกันทุกๆ ด้าน สังคมและบ้านเมืองนั้นก็จะมีพลเมืองที่มีคุณภาพซึ่งสามารถธำรงรักษาความเจริญมั่นคงของประเทศชาติไว้ และพัฒนาให้ก้าวหน้าต่อไปได้โดยตลอด..”

หากสามารถใช้การศึกษาเป็นเครื่องมือในการพัฒนาคนมีขีดความสามารถ มีศักยภาพเต็มสมบูรณ์ตามอัตภาพของแต่ละบุคคลแล้ว การพัฒนาชุมชน สังคม และประเทศชาติ ก็สามารถทำได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะมีทรัพยากรบุคคลที่ดี โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สังคมโลกในอนาคตที่เป็นสังคมแห่งการเรียนรู้และเป็นสังคมแห่งปัญญา และหวังว่าการศึกษาจะเป็นเส้นทางนำไปสู่การพัฒนาประเทศที่ยั่งยืน ทำให้ประเทศไทยมีขีดความสามารถและมีศักยภาพสูงในการแข่งขันกับประเทศต่างๆ ในประชาคมโลก ในขณะเดียวกันก็สามารถรักษาคุณลักษณะ เอกลักษณ์ ศิลปะ วัฒนธรรม รวมทั้งคุณธรรม จริยธรรมตามหลักศาสนา อันเป็นคุณลักษณะของความเป็นไทยให้ยั่งยืนต่อไปได้ (ศูนย์ปฏิบัติการปฏิรูปการศึกษา, กระทรวงศึกษาธิการ, ๒๕๕๔: ๑)

อุดมศึกษาไทยในช่วงปี ๒๕๕๕-๒๕๕๙ ต้องมีการพัฒนาอย่างก้าวกระโดด เพื่อเป็นแหล่งความรู้ที่ตอบสนองการแก้ไขปัญหาวิกฤติและชี้นำการพัฒนาอย่างยั่งยืนของชาติและท้องถิ่นโดยเร่งสร้างภูมิคุ้มกันในประเทศให้เข้มแข็งขึ้นภายใต้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง และต้องส่งเสริมการพัฒนาประเทศให้สามารถแข่งขันได้ในประชาคมอาเซียนและประชาคมโลก โดยให้ความสำคัญกับการพัฒนาคนและสังคมไทยให้มีคุณภาพ เพื่อดำรงชีพตนเองและเพื่อช่วยเหลือสังคม มีคุณธรรม มีความรับผิดชอบ และมีสุขภาวะทั้งร่างกายและจิตใจ ซึ่งจะนำไปสู่การพัฒนาเพื่อประโยชน์สุขที่ยั่งยืนของประเทศไทย ทั้งนี้โดยอาศัยการบริหารจัดการอุดมศึกษาเชิงรุก ซึ่งมีกลยุทธ์การเงิน และพระราชบัญญัติอุดมศึกษา เป็นเครื่องมือสำคัญในการขับเคลื่อนวิสัยทัศน์ ปี ๒๕๕๙ อุดมศึกษาเป็นแหล่งองค์ความรู้และพัฒนากำลังคนระดับสูงที่มีคุณภาพเพื่อการพัฒนาชาติอย่างยั่งยืน สร้างสังคมการเรียนรู้ตลอดชีวิต (สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา, ๒๕๕๐: ๑๓)

การศึกษาระดับสูงกว่าปริญญาตรี เป็นการศึกษาที่มุ่งส่งเสริมให้ให้ผู้เรียนได้พัฒนาความรู้ และทักษะในสาขาวิชาเฉพาะทางให้มีความชำนาญมากยิ่งขึ้น มุ่งสร้างสรรค์ความก้าวหน้าและความเป็นเลิศทางวิชาการ โดยเฉพาะการศึกษา ค้นคว้า วิจัยและพัฒนาองค์ความรู้และเทคโนโลยีด้านวิทยาศาสตร์ มนุษย์ศาสตร์และสังคมศาสตร์ การประยุกต์ใช้วิทยาการสากล และภูมิปัญญาท้องถิ่นของไทยเพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมได้อย่างเหมาะสมกับสภาพของสังคมไทย ปัญหาของการอุดมศึกษาไทยที่สังคมและคนที่อยู่ในแวดวงการศึกษาหวั่นวิตกและจับตามองมาตลอดคือเรื่อง“ผลผลิตบัณฑิต” เนื่องจากบัณฑิตในปัจจุบันจบออกไปแล้วมีเสียงสะท้อนจากนายจ้างว่าทํางานไม่เป็น ทำได้แต่ไม่ตรงกับสาขาที่เรียน ถูกจ้างเงินเดือนต่ำกว่าวุฒิ ตลอดจนตกงาน เพราะมหาวิทยาลัยได้เน้นการผลิตในเชิงปริมาณนําหน้าคุณภาพ รวมไปถึงปัญหางบประมาณสําหรับมหาวิทยาลัย คุณภาพอาจารย์ผู้สอนที่ส่งผลต่อคุณภาพและสามารถและสามารถแข่งขันไดมุมมองของผู้นําทางการบริหารจัดการอุดมศึกษาและแนวทางพัฒนาคุณภาพอุดมศึกษาไทย โดยเฉพาะ “คุณภาพบัณฑิต” จะเป็นเข็มทิศชี้อนาคตการศึกษาของไทย (กาญจนา คุณารักษ์, ๒๕๔๓: ๕)

บทบาทของมหาวิทยาลัยในถานะสถาบัน อุดมศึกษา จึงต้องทำหน้าที่บุกเบิกแสวงหาความรู้ ทำให้บุคคลมีความรู้เพิ่มเติมและชี้ความรู้ให้เป็นประโยชน์ในการพัฒนาสังคม การจัดการศึกษาระดับปริญญาตรีเป็นไปเพื่อการนำความรู้พื้นฐานไปใช้ให้เกิดประโยชน์ ในขณะที่บัณฑิตศึกษาซึ่งเป็นการจัดการศึกษาระดับสูงในสถาบันอุดมศึกษา เพื่อมุ่งสู่การคิดค้น แสวงหา และนำความรู้ความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านไปใช้อย่างลุ่มลึกพัฒนางานให้สมบูรณ์ สามารถแก้ปัญหาได้อย่างรอบด้าน (ไพฑูรย์ สินลารัตน์, ๒๕๕๒) การจัดการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาที่มีคุณภาพ มีปัจจัยที่จะบ่งชี้อยู่ ๔ ประการ คือ ด้านหลักสูตร ระบบการเรียนการสอน อาจารย์ และนิสิต (ประโยชน์ คุปต์กาญจนากุล, ๒๕๓๒:บทคัดย่อ) และคุณภาพของบัณฑิตจะดีนั้นขึ้นอยู่กับการบริหารงานบัณฑิตศึกษาในด้าน การบริหาร หลักสูตร ห้องสมุด สารสนเทศ เทคโนโลยีและสื่อที่ทันสมัย งบประมาณที่เพียงพอ บุคลากรที่มีความรู้ความสามารถสูงตามสาขา การประสานและความร่วมมือระหว่างสถาบันที่มีลักษณะคล้ายกัน (อดุลย์ วิริยเวชกุล, ๒๕๔๑: ๒)

การศึกษาในศตวรรษที่ ๒๑ เป็นการศึกษาเพื่ออนาคต "Education for the Future" การ ศึกษาต้องเห็นขอบฟ้า แต่การศึกษาจริงๆ ต้องให้เหนือขอบฟ้า เพราะ "จินตนาการสำคัญกว่าความรู้" เราจะเรียนอย่างไรให้มีจินตนาการ การศึกษาที่สมสู่กับญาติที่ใกล้ชิดจะไม่มีการเปลี่ยนแปลง หมายความว่า เราศึกษาแต่พวกเดียวกัน เราต้องออกไปศึกษากับโลกภายนอกด้วย เพื่อไปศึกษากับคนต่างมุมมองกับเรา ตอนนี้เรามีการเปลี่ยนแปลงมากมาย เมื่อปี พ.ศ.๒๕๕๔ น้ำท่วม แต่พอปี พ.ศ.๒๕๕๘ เราแย่งน้ำกัน โลกเรามีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา สมัยก่อนเวลาคำนวณเราใช้ลูกคิดแต่ปัจจุบันนี้หยิบโทรศัพท์ขึ้นมาก็คำนวณได้หมดทุกอย่าง คำถามคืออนาคตเราจะต้องใช้เทคโนโลยีอะไรบ้าง? เป็นการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วมาก "การหาข้อมูลความรู้เปลี่ยนไป" เพราะอดีตเราหาความรู้จากการอ่านหนังสือ อดีตเราก็มีใบลาน แต่ปัจจุบันเราใช้อินเทอร์เน็ต การรับรู้ข่าวสารก็เปลี่ยน ที่เราเปลี่ยนไปมาก คือ "เปลี่ยนจากโลกจริงเป็นโลกเสมือนจริง (From real world to surreal world) จากโลกประหยัดสู่โลกกินเร็ว อาหารขยะ

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร.) จะทำอย่างไรให้คนสมัยใหม่ได้เรียนรู้คำสอนพระพุทธศาสนาในสื่อสมัยใหม่แบบถูกต้อง ฉะนั้น การศึกษาไทยปัจจุบันจะเป็นแบบ "การดาวน์โหลดจากปากครูสู่หูเด็ก" เด็กไทยเรียนหนักเป็นอันดับหนึ่งของโลก เรียนมากแต่สัมฤทธิผลต่ำ เด็กอายุ ๑๑ ปี เรียน ๑,๒๐๐ ชั่วโมงต่อปี คุณภาพการศึกษาไม่ขึ้นกับจำนวนชั่วโมงเรียน เด็กไทยเรียนมากแต่ซ้ำซาก เรียนในชั้นเรียน เรียนพิเศษ และเรียนกวดวิชาตอนเย็นและวันหยุด

การเรียนระดับมหาวิทยาลัยสอนแต่เนื้อหา ไม่สอนกระบวนการ เพราะการเรียนลงทุนเยอะมาก จบปริญญาตรีต้องเกิด ๓ R คือ Reading Writing Arithmetic สรุป คือ อ่าน เขียน คิดคำนวณ จบจากมหาวิทยาลัยจะต้องออกไปแล้วเป็นผู้นำ (กฤษณพงศ์ กีรติกร, ๒๕๕๘)

รายงานผลการประกันคุณภาพการศึกษาภายใน โดยคณะกรรมการประกันคุณภาพการ ศึกษาภายใน (สกอ.) ประจำปีการศึกษา ๒๕๕๗ สรุปว่า มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยจัดการศึกษาระดับปริญญาโท ๑๗ หลักสูตร ปริญญาเอก ๘ หลักสูตร	มหาวิทยาลัยมีจุดเด่นคือ ๑)ผู้บริหารระดับสูงมีวิสัยทัศน์ มีภาวะผู้นำ มีความสามารถ ดำเนินงานตามแผน และมีผลงานเด่นด้านศิลปวัฒนธรรม โดยเฉพาะพระไตรปิฎกสากลที่บูรณาการ ๓ นิกาย ๔ ภาษา จนได้รับการยอมรับในระดับชาติและระดับนานาชาติ ๒) มีต้นทุนศรัทธาของประชาชน และ ๓) หลักสูตรทุกระดับมีการบูรณาการพระพุทธศาสนากับศาสตร์สมัยใหม่ ทำให้นิสิตมีคุณลักษณะที่เป็นมูลค่าเพิ่มในการใช้ชีวิต

มีข้อเสนอแนะเป็นนโยบายเร่งด่วนว่า ๑) ควรจัดระบบและกลไกในการกำกับติดตามให้ทุกหลักสูตรมีคุณภาพ โดยเฉพาะอาจารย์ประจำหลักสูตรให้เป็นไปตามเกณฑ์มาตรฐานทั้งด้านคุณวุฒิและความสามารถด้านวิชาการ ๒) จัดระบบกลไกการทำแผนให้เชื่อมโยงจากแผนกลยุทธ์สู่แผนปฏิบัติการประจำปีและแผนต่างๆ ซึ่งเป็นแผนรวมของมหาวิทยาลัยที่ครอบคลุมถึงวิทยาลัยเขตและวิทยาลัย ๓) ทำแผนพัฒนาความก้าวหน้าในตำแหน่งทางวิชาการของอาจารย์ประจำเชิงรุก เช่น กำหนดให้อาจารย์ประจำต้องมีงานวิจัยอย่างน้อย ๑ เรื่องต่อคนต่อปี และให้มีการจัดทำเอกสารประกอบการสอนหรือตำราอย่างน้อย ๒ ปี ๑ วิชา (มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๕)

ทางด้านคุรุสภาซึ่งเป็นองค์กรกำกับดูแลด้านมาตรฐานวิชาชีพครูและผู้บริหารการศึกษา ได้ออกข้อบังคับคุรุสภา ว่าด้วยมาตรฐานวิชาชีพ พ.ศ.๒๕๕๖ ระบุว่า มาตรฐานความรู้และประสบการณ์วิชาชีพ หมายความว่า ข้อกําหนดเกี่ยวกับความรู้และประสบการณ์ในการจัดการเรียนรู้ หรือการจัดการศึกษา ซึ่งผู้ประกอบวิชาชีพผู้บริหารการศึกษาต้องมีเพียงพอที่จะสามารถนำไปใช้ในการประกอบวิชาชีพได้ และข้อที่ ๘ กำหนดให้ผู้ประกอบวิชาชีพผู้บริหารการศึกษาต้องมีคุณวุฒิไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีทางการบริหารการศึกษาหรือเทียบเท่า หรือมีคุณวุฒิอื่นที่คุรุสภารับรอง โดยมีมาตรฐานความรู้ ๖ ด้าน ได้แก่ การพัฒนาวิชาชีพ ความเป็นผู้นำทางวิชาการ การบริหารการศึกษา การส่งเสริมคุณภาพการศึกษา การประกันคุณภาพการศึกษา และคุณธรรม จริยธรรมและจรรยาบรรณ (ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๐. ตอนพิเศษ ๑๓๐ ง., ๒๕๕๖: ๖๕) ขณะเดียวกันกระทรวงศึกษาธิการได้ประกาศกระทรวงศึกษาธิการ เรื่อง เกณฑ์มาตรฐานหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษา พ.ศ.๒๕๕๘ และประกาศกระทรวงศึกษาธิการ เรื่อง แนวทางการบริหารเกณฑ์มาตรฐานหลักสูตรระดับ อุดมศึกษา พ.ศ.๒๕๕๘ เพื่อเป็นกรอบการดำเนิน การบริหารและจัดการศึกษาระดับอุดมศึกษาไว้ด้วยเช่นกัน (ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๒. ตอนพิเศษ ๒๙๕ ง., ๒๕๕๘ : ๑๒)

การบริหารการศึกษาให้มีคุณภาพและมาตรฐานนั้น มีเครื่องมือในการบริหารหลากหลาย แม้ในทางพระพุทธศาสนาก็หลักธรรมที่ผู้บริหารการศึกษาสามารถนำไปบูรณาการกับการบริหารและจัดการศึกษาให้มีคุณภาพยิ่งขึ้นได้ ดังที่พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต) ได้สรุปหลักธรรมของผู้สั่งสอนหรือให้การศึกษา ผู้ทำหน้าที่สั่งสอน ให้การศึกษาแก่ผู้อื่น โดยเฉพาะครู อาจารย์ หรือผู้แสดงธรรมว่า พึงประกอบด้วยคุณสมบัติ และประพฤติตามหลักปฏิบัติที่ว่า เป็นกัลยาณมิตร ตั้งใจประสิทธิ์ความรู้ ๓ มีลีลาครูครบทั้งสี่ มีหลักตรวจสอบสาม และทำหน้าที่ครูต่อศิษย์ (พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต), ๒๕๔๖:๙๐-๙๔) เป็นต้น

ดังที่หลักสูตรระดับปริญญาเอก สาขาวิชาพุทธบริหารการศึกษา ได้นำหลักธรรม (พระไตร ปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. ทุติยปาปณิกสูตร, องฺ.เอก. ๒๐/๒๐/๑๖๓), ๒๕๓๙) ที่กล่าวถึงพ่อค้า นักธุรกิจ หรือนักบริหารทั่วไป ที่จะประสบความสำเร็จต้องมีคุณธรรม ๓ ประการ คือ มีตาดี หรือมีวิสัยทัศน์ (จักขุมา) มีความสามารถจัดการธุระได้ดี (วิธุโร) และมีบุคคลที่จะพึ่งพิงอาศัยได้ (นิสสยสัมปันโน) จึงบูรณาการโดยสรุปเป็นคำคล้องจองว่า “มีวิสัยทัศน์ เชี่ยวชาญปฏิบัติ ฉลาดมนุษย์สัมพันธ์” อธิบายว่า ๑) มีวิสัยทัศน์ หมายถึง มีความรอบรู้ในหลักการและทฤษฎีต่างๆ มีความสามารถสร้างทฤษฎีใหม่ และมีวิสัยทัศน์กว้างไกลสู่สากล หรือ จักขุมา ซึ่งสอดคล้องกับ คำว่า Conceptual skills ๒) เชี่ยวชาญปฏิบัติ หมายถึง มีความเชี่ยวชาญในเชิงปฏิบัติ ปฏิบัติดี ปฏิบัติถูกต้องตามหลักการ รวมถึงสามารถสร้างและพัฒนาสิ่งใหม่ๆ และการใช้ภาษาและเทคโนโลยีสารสนเทศเป็นเครื่องมือในการสื่อสารได้ดี หรือ วิธุโร ซึ่งสอดคล้องกับคำว่า Technical skills ๓) ฉลาดมนุษย์สัมพันธ์ หมายถึง มีความสามารถในการบริหารอย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงสามารถสร้างปัจจัยในการบริหารขึ้นมาได้ โดยมีความเหมาะสมกับสภาพชุมชน สังคม วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม หรือ นิสสยสัมปันโน ซึ่งสอดคล้องกับคำว่า Human skills (ภาควิชาบริหารการศึกษา คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๘ : ๑๘)

จากสถานการณ์ปัจจุบัน ข้อเสนอแนะของผู้ทรงคุณวุฒิ ข้อบังคับคุรุสภา และประกาศกระทรวงศึกษาธิการ และคำแนะนำคณะกรรมการตรวจประเมินการประกันคุณภาพการศึกษาดังกล่าวข้างต้น ทำให้เห็นว่า การบริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษานั้น จะต้องมีผู้บริหารที่มีความรู้ความสามารถที่เหมาะสม ผู้วิจัยจึงได้ทำการวิจัยนี้

๒. วัตถุประสงค์การวิจัย

การวิจัยมีวัตถุประสงค์ดังนี้

๑. เพื่อศึกษาสภาพความรู้ของผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา

๒. เพื่อพัฒนารูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาตามมาตรฐานของคุรุสภา

๓. เพื่อเสนอรูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานของคุรุสภา

๓. วิธีดำเนินการวิจัย

ได้ดำเนินการวิจัย ๓ ขั้นตอน ดังนี้

ขั้นตอนที่ ๑ ศึกษาสภาพความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานของคุรุสภา โดยการ ๑) ศึกษาเอกสาร บทความ สื่อออนไลน์ และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และ ๒) สัมภาษณ์ผู้ทรงคุณวุฒิที่มีความเชี่ยวชาญด้านการบริหารการศึกษา หรือมีความเชี่ยวชาญด้านพุทธธรรม จำนวน ๙ คน ด้วยการเลือกเจาะจง (Purposive Selection)

ขั้นตอนที่ ๒ พัฒนารูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานของคุรุสภา โดยการสนทนากลุ่ม (Focus Group Discussion) ผู้ให้ข้อมูลสำคัญเป็นผู้ทรงคุณวุฒิที่มีความเชี่ยวชาญด้านการบริหารการศึกษา และหรือด้านพุทธธรรมจำนวน ๙ คน ด้วยการเลือกเจาะจง (Purposive Selection)

ขั้นตอนที่ ๓ เสนอรูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานของคุรุสภา โดยการสัมมนาอิงผู้เชี่ยวชาญ (Connoisseurship) ผู้ให้ข้อมูลสำคัญเป็นผู้ทรงคุณวุฒิด้านบริหารหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษาสายการศึกษา ด้านบริหารหลักสูตรระดับปริญญาตรีหรือบัณฑิตศึกษาทั่วไป และด้านธรรมบูรณาการกับการศึกษาและสังคม จำนวน ๑๐ คน ด้วยการเลือกเจาะจง (Purposive Selection)

๔. ผลการวิจัย

จากการได้ดำเนินการวิจัยตามกระบวนการครบ ๓ ขั้นตอนแล้ว จึงได้สรุปผลการตามวัตถุประสงค์ของการวิจัย ได้ดังนี้

๑. ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานความรู้ของคุรุสภา ควรมี (ก) มาตรฐานความรู้ที่เหมาะสมกับตำแหน่ง ได้แก่ การพัฒนาวิชาชีพ ความเป็นผู้นำทางวิชาการ การบริหารการศึกษา การส่งเสริมคุณภาพการศึกษา การประกันคุณภาพการศึกษา รวมถึงความรู้เกี่ยวกับนวัตกรรมและวิธีการเรียนรู้ในศตวรรษที่ ๒๑ และสามารถบูรณาการหลักพุทธธรรมกับการบริหารได้ (ข) มาตรฐานการปฏิบัติตน ได้แก่ การเป็นผู้มีคุณธรรม จริยธรรม ประพฤติตนเป็นแบบอย่างที่ดี และมีจรรยาบรรณในวิชาชีพ และ (ค) มาตรฐานการปฏิบัติงาน ได้แก่ มีประสบการณ์ในการสอน หรือเป็นผู้บริหารสถานศึกษา หรือทั้งสองอย่างรวมกัน ๕–๘ ปี และมีทักษะของผู้บริหารการศึกษา ได้แก่ มีวิสัยทัศน์ สามารถสร้างโอกาสในการพัฒนาได้ทุกสถานการณ์ มุ่งมั่นพัฒนาวิชาชีพบริหารการศึกษาโดยคำนึงถึงบุคลากรและชุมชน พัฒนาผู้ร่วมงานให้สามารถปฏิบัติงานได้เต็มศักยภาพ พัฒนาแผนงานองค์กรให้มีคุณภาพสูง พัฒนาและใช้นวัตกรรมการบริหารให้ได้ผลงานที่มีคุณภาพสูงและมีผลถาวรต่อองค์กร รายงานผลการพัฒนาคุณภาพการศึกษาได้อย่างเป็นระบบ มีความเป็นผู้นำและสร้างผู้นำทางวิชาการได้ ร่วมมือกับชุมชนและหน่วยงานอื่นอย่างสร้างสรรค์ (ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๐. ตอนพิเศษ ๑๓๐ ง., ๒๕๕๖: ๖๕)

๒. รูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยตามมาตรฐานของคุรุสภา ประกอบด้วย ๓ ส่วน คือ

ส่วนที่ ๑ เป็นหลักการ วัตถุประสงค์ และเป้าหมายของรูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ส่วนที่ ๒ เป็นกระบวนการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย มี ๔ ขั้นตอน ได้แก่ (ปราโมทย์ เบญจกาญจน์ และคณะ, ๒๕๔๘ : บทคัดย่อ)

ขั้นตอนที่ ๑ การกำหนดมาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาที่ต้องพัฒนา ๓ ด้าน ตามผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ ๑

ขั้นตอนที่ ๒ การเตรียมการพัฒนา คือการเตรียมความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับมาตรฐานความรู้ การสร้างความคิดเชิงบวก และการสร้างแรงจูงใจในการพัฒนา เพื่อเตรียมความพร้อมให้กับผู้บริหารการศึกษาที่จะเข้าสู่กระบวนการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษา ประกอบด้วย

๑) วัตถุประสงค์ เป็นการกำหนดความจำเป็นและต้องการในการพัฒนาผู้บริหารการศึกษา วางแผนการพัฒนา และกำหนดข้อตกลงร่วมกันเกี่ยวกับกระบวนการพัฒนาต่างๆ

๒) วิธีการพัฒนา เป็นกระบวนการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาเพื่อให้เกิดการเรียนรู้อย่างบูรณาการ เช่น การอภิปรายร่วมกัน การประชุม การสัมมนา การศึกษาเอกสารคู่มือ และสาธิตการใช้นวัตกรรมและเทคโนโลยี การประชุมเพื่อตกลงและวางแผนร่วมกัน

๓) ผลที่ต้องการ เป็นการกำหนดตัวบ่งชี้ความต้องการที่เกิดจากการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษา

ขั้นตอนที่ ๓ ดำเนินการพัฒนาตามมาตรฐานที่ได้กำหนดไว้ ประกอบด้วย

๑) สาระการพัฒนา เป็นเนื้อหาสาระมาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาที่ต้องพัฒนา

๒) วิธีการพัฒนา จำเป็นต้องมีกระบวนการที่แตกต่างกันเพื่อให้เกิดการเรียนรู้อย่างบูรณาการ เช่น การศึกษาเอกสาร การเรียนรู้จากประสบการณ์ของผู้บริหารที่มีผลงานดีเด่นและเป็นเลิศทางการบริหาร การเรียนรู้จากการปฏิบัติ การศึกษาดูงาน การฟังอภิปราย การประชุมเชิงปฏิบัติการ การสัมมนาทางวิชาการ การอภิปรายกลุ่ม การแลกเปลี่ยนความคิดเห็น การใช้สื่อเทคโนโลยีสารสนเทศ การใช้สื่อพิมพ์ สื่อออนไลน์ e-Learning และ e-Training เป็นต้น

๓) สมรรถนะที่ต้องการ เป็นการกำหนดตัวบ่งชี้ความสำเร็จของการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษา ซึ่งแตกต่างกันตามสาระการพัฒนาและวิธีการพัฒนา

ขั้นตอนที่ ๔ การประเมินผลการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษา เพื่อให้ทราบว่ามีจุดใดควรปรับปรุงแก้ไข หรือพัฒนาให้ดีขึ้น แบ่งการประเมินผลเป็น ๒ ประการ ได้แก่

๑) การประเมินผลจากการเรียนรู้ ๓ ด้าน คือ ๑) การประเมินเชิงพุทธิพิสัย (Cognitive Domain) เป็นการประเมินความรู้ ความเข้าใจ หลักการ และแนวคิดเกี่ยวกับการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษา ๒) การประเมินเชิงทักษะพิสัย (Psychomotor Domain) เป็นการประเมินความ สามารถด้านการปฏิบัติและการประยุกต์ใช้ความรู้ที่ได้รับจากการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษา และ ๓) การประเมินเชิงเจตพิสัย (Affective Domain) เป็นการประเมินเจตคติและตระหนักถึงความสำคัญและคุณค่าของการพัฒนา

๒) การประเมินผลภาพรวมโดยสรุป (Summative) เพื่อตรวจสอบและประเมินผลสัมฤทธิ์ของการพัฒนา ด้วยเทคนิควิธี CIPP Model มีองค์ประกอบการประเมิน ๔ อย่างคือ ๑)การประเมินด้านบริบทหรือสภาวะแวดล้อม (Context) ให้ได้ข้อมูลสำคัญ เพื่อช่วยในการกำหนดวัตถุประสงค์ และความเป็นไปได้ของรูปแบบ ๒)การประเมินปัจจัยพื้นฐานป้อนเข้า (Input) เพื่อพิจารณาถึงความเหมาะสม และความพอเพียงของทรัพยากรที่จะใช้ในการพัฒนารูปแบบ ๓)การประเมินกระบวนการ (Process) เป็นการประเมินระหว่างการดำเนินการ เพื่อหาข้อบกพร่องต่างๆ และใช้เป็นข้อมูลในการแก้ไข ปรับปรุง และพัฒนารูปแบบช่วงต่อไปให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น และ ๔)การประเมินผลผลิต (Product) เป็นการประเมินเพื่อเปรียบเทียบผลผลิตที่เกิดขึ้นกับวัตถุประสงค์ของการพัฒนารูปแบบ หรือเป้าหมายที่กำหนดไว้

ส่วนที่ ๓ การนำไปใช้ เงื่อนไขความสำเร็จ และเงื่อนไขที่เป็นอุปสรรค ประกอบด้วย (นันทพล วิทยานนท์, ๒๕๕๕ : บทคัดย่อ)

๑) การนำไปใช้ ผู้ใช้ต้องทำความเข้าใจรูปแบบนี้ทั้งหลักการ วัตถุประสงค์ และเป้าหมายของรูปแบบ รวมทั้งกระบวนการพัฒนา ๔ ขั้นตอน ได้แก่ การกำหนดมาตรฐานความรู้ การเตรียมการพัฒนา การดำเนินการพัฒนา และการประเมินผล

๒) เงื่อนไขความสำเร็จ ผู้เข้ารับการพัฒนาจะต้องให้เวลากับกระบวนการพัฒนาครบทุกขั้นตอน ส่วนผู้นำรูปแบบไปใช้จะต้องสามารถปรับปรุงรูปแบบให้เหมาะสมกับองค์กรและสถานของผู้รับการพัฒนาซึ่งเป็นผู้บริหารการศึกษา

๓) เงื่อนไขที่เป็นอุปสรรค ผู้เข้ารับการพัฒนาไม่สามารถให้เวลากับการดำเนินการพัฒนาตามขั้นตอนแต่ละขั้นตอนได้ตลอด ส่วนผู้นำรูปแบบไปใช้ไม่สามารถปรับปรุงรูปแบบให้เหมาะสมกับองค์กรและสถานะของผู้รับการพัฒนาซึ่งเป็นผู้บริหารการศึกษาระดับสูงของสถานศึกษา

๓. ผลการตรวจสอบรูปแบบโดยผู้เชี่ยวชาญ เห็นว่า รูปแบบที่พัฒนาขึ้นนี้มีเหมาะสม สามารถพัฒนาและประยุกต์ใช้ต่อไปได้ ควรปรับปรุงรูปแบบให้เกิดความเหมาะสม เพื่อให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษามหาวิทยาลัย ดังภาพที่ ๑

ภาพที่ ๑ สรุปผลตามกรอบแนวคิดและวัตถุประสงค์

การวิจัย

๕. บทสรุป

การวิจัยนี้ สามารถสรุปองค์ความรู้ที่ได้จากการวิจัย เป็นรูปแบบการพัฒนา เพื่อให้เข้าใจง่ายๆ ว่า SAME Model ซึ่งเป็นการสรุปกระบวนการ พัฒนารูปแบบ ๔ ขั้นตอน คือ ๑) Specification การกำหนดมาตรฐานความรู้ ๒) Arrangement การเตรียมการพัฒนา ๓) Management การดำเนินการพัฒนา ๔) Evaluation การประเมินผลการพัฒนา ซึ่งในแต่ละขั้นตอนจะมีภารกิจต่างๆ ดังรายละเอียดตามภาพที่ ๒

ภาพที่ ๒ ภารกิจต่างๆ ของกระบวนการพัฒนา

(SAME Model)

ผลการวิจัยมีความสอดคล้องกับปรัชญาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย คือ จัดการศึกษาพระพุทธศาสนา บูรณาการกับศาสตร์สมัยใหม่ พัฒนาจิตใจและสังคม และปรัชญาของหลักสูตรพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพุทธบริหารการศึกษาที่ว่า มีวิสัยทัศน์ (จักขุมา) เชี่ยวชาญปฏิบัติ (วิธุโร) ฉลาดมนุษยสัมพันธ์ (นิสัยสัมปันโน) และสอดคล้องกับคุณลักษณะของผู้บริหารการศึกษาตามมาตรฐานคุรุสภา ที่กำหนดกรอบใหญ่ๆ ๓ ด้าน คือ ๑) มีมาตรฐานความรู้ที่เหมาะสมกับตำแหน่ง หรือครองคน ประกอบ ด้วยการมีทักษะนักบริหาร, สามารถพัฒนาวิชาชีพ, เป็นผู้นำวิชาการ, บริหารการศึกษาเป็น ๒) มีมาตร ฐานการปฏิบัติตน หรือครองตน ประกอบด้วย มีจรรยาบรรณวิชาชีพ, สามารถบูรณาการพุทธธรรมกับการบริหาร และ ๓)มีมาตรฐานการปฏิบัติงาน หรือครองงาน ประกอบด้วย การส่งเสริมคุณภาพการศึกษา, การประกันคุณภาพการศึกษา, มีนวัตกรรมในการบริหาร และมีประสบการณ์ในการทำงาน รวม ๑๐ ด้าน แสดงเป็นซี่ของกงล้อ โดยมีกระบวนการพัฒนา ๔ ขั้นตอน คือ การกำหนดมาตรฐาน (Specification) การเตรียมการ (Arrangement) การดำเนินการ (Management) การประเมินผล (Evaluation) เป็นเครื่องมือในการดำเนินการ แสดงเป็นวงรอบที่มีเป็นหัวลูกศรซึ่งหมายถึงมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ปรับตัวได้ตลอดเวลา เพื่อให้เข้าใจง่าย ผู้วิจัยจึงสรุปเป็นภาพ SAME Model เต็มรูปแบบ มีความหมายว่า “วงล้อหรือกระบวนการพัฒนาผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาให้มีคุณลักษณะในการครองตน ครองคน ครองงาน ที่ทันสมัยและต่อเนื่อง” ดังภาพที่ ๓

ภาพที่ ๓ SAME Model วงล้อการพัฒนาผู้บริหาร

การศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาอย่างต่อเนื่อง

๖. ข้อเสนอแนะ

๖.๑ ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย

๑) ภาครัฐควรปรับปรุงกฎหมาย กฎ ระเบียบต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้สถานศึกษาบริหารจัดการได้อย่างอิสระ คล่องตัว และมีประสิทธิภาพ

๒) ภาครัฐควรให้การสนับสนุนทรัพยากรทางการศึกษา งบประมาณ บุคลากรอย่างเป็นธรรม พอเพียง และทันเวลา พร้อมทั้งมีระบบสนับสนุน กำกับดูแล และติดตามการบริหารการศึกษาที่มีประสิทธิภาพและเป็นธรรม

๖.๒ ข้อเสนอแนะเพื่อการปฏิบัติ

๑) การพัฒนาผู้บริหารการศึกษาควรมีรูปแบบมาตรฐานตามแนวของคุรุสภาหรือองค์กรวิชาชีพอื่นๆ และเพิ่มอัตลักษณ์ที่ต้องการ เช่น บูรณาการหลักพุทธธรรม และปฏิบัติกรรมฐาน

๒) กระบวนการพัฒนาควรมีหลัก ๔ ประการ คือ มีการฝึกเป็นระยะเวลาที่เหมาะสม มีการนำสู่การปฏิบัติจริง มีองค์กรวิชาชีพเข้ามาดูแล และมีมาตรฐานและมีจรรยาบรรณของวิชาชีพ

๓) มหาวิทยาลัยควรส่งเสริมสนับสนุนให้ผู้บริหารการศึกษาพัฒนาความรู้อย่างต่อเนื่อง โดยวิธีที่หลากหลาย เช่น ศึกษาด้วยตนเอง ฝึกอบรมระยะสั้น ฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ การศึกษาต่อ

๔) มหาวิทยาลัยควรสร้างหลักสูตรและคู่มือการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา โดยกำหนดให้มีเนื้อหาสาระความรู้บูรณาการกับอัตลักษณ์ของมหาวิทยาลัย

๕) ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา ควรให้ความสำคัญกับการพัฒนาความรู้ตามมาตรฐานของคุรุสภาหรือสภาวิชาชีพอย่างต่อเนื่อง เพื่อนำความรู้มาพัฒนาหลักสูตรการศึกษา

๖.๓ ข้อเสนอแนะในการวิจัยครั้งต่อไป

๑) ควรทำการวิจัยเพื่อวิเคราะห์ประสิทธิภาพของรูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยให้ชัดเจนยิ่งขึ้น

๒) ควรทำการวิจัยเกี่ยวกับมาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาตามมาตรฐานกลางของอาเซียน หรือระดับสากล

๓) ควรทำการวิจัยเกี่ยวกับสมรรถนะที่จำเป็นสำหรับผู้บริหารการศึกษา เช่น การคิดเชิงกลยุทธ์ ผู้นำทางการเปลี่ยนแปลง ภาวะผู้นำเชิงวิสัยทัศน์ และสมรรถนะเรื่องภาษา เป็นต้น

๔) ควรนำมาตรฐานความรู้ผู้บริหารการ ศึกษานี้ ไปทำการวิจัยโดยละเอียดในแต่ละด้าน เพื่อความเหมาะสมกับยุคสมัย และรองรับการพัฒนาในอนาคต

๕) ควรทำการวิจัยเชิงปริมาณเกี่ยวกับการวิจัยเรื่องรูปแบบการพัฒนามาตรฐานความรู้ผู้บริหารการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาเพิ่มเติม เพื่อได้รับทราบข้อมูลอย่างรอบด้าน

บรรณานุกรม

กฤษณพงศ์ กีรติกร. บรรยายพิเศษ เรื่อง "ความท้าทายของอุดมศึกษาไทย" ณ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย อยุธยา เมื่อวันที่ ๓ สิงหาคม ๒๕๕๘.

กาญจนา คุณารักษ์. (๒๕๔๓). พื้นฐานการพัฒนาหลักสูตร. นครปฐม: มหาวิทยาลัยศิลปากร วิทยาเขตพระราชวังสนามจันทร์.

ข้อบังคับคุรุสภา ว่าด้วยมาตรฐานวิชาชีพ พ.ศ. ๒๕๕๖. (๒๕๕๖). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๐. ตอนพิเศษ ๑๓๐ ง.

นันทพล วิทยานนท์. (๒๕๕๕). “รูปแบบการจัดการศึกษาในสถานศึกษาขั้นพื้นฐานเพื่อสันติสุขในจังหวัดชายแดนภาคใต้”. วิทยานิพนธ์ศึกษาศาสตรดุษฎีบัณฑิต, บัณฑิตวิทยาลัย: มหาวิทยาลัย เกษตรศาสตร์.

ประกาศกระทรวงศึกษาธิการ เรื่องเกณฑ์มาตรฐานหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษา พ.ศ.๒๕๕๘. (๒๕๕๘). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๒. ตอนพิเศษ ๒๙๕ ง.

ประโยชน์ คุปต์กาญจนากุล. (๒๕๓๒). “การวิเคราะห์องค์ ประกอบเชิงสาเหตุของประสิทธิ์ภาพการสอนอาจารย์ในวิทยาลัยครู”. วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต (สาขาวิชาหลักสูตรและการสอน). บัณฑิตวิทยาลัย: จุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย.

ปราโมทย์ เบญจกาญจน์ และคณะ. (๒๕๔๘). “รูปแบบการพัฒนาพฤติกรรมภาวะผู้นำทางวิชาการของผู้บริหารสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน”, รายงานวิจัย. กระทรวงศึกษาธิการ: สถาบันพัฒนาครู คณาจารย์ และบุคลากรทางการศึกษา.

พระบาทสมเด็จพระปรมิทรมหาภูมิพลอดุลยเดช. (๒๕๕๒). คำพ่อสอน : ประมวลพระบรมราโชวาทและพระราชดำรัสเกี่ยวกับเด็กและเยาวชน. พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพฯ : กรุงเทพมหานคร.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (๒๕๔๖). ธรรมนูญชีวิต. พิมพ์ครั้งที่ ๕๗. กรุงเทพฯ : มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ไพฑูรย์ สินลารัตน์. “กรอบมาตรฐานคุณวุฒิระดับอุดมศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๕๒ (Thai Qualifications Framework for Higher Education: TQF)”. การประชุมวิชาการกองบริการการศึกษาวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๒. ณ หอประชุมพ่อขุนรามคำแหงมหาราช.

ภาควิชาบริหารการศึกษา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (๒๕๕๘). มือหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษา. พิมพ์ครั้งที่ ๕. กรุงเทพฯ : มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (๒๕๕๕). “รายงานการประเมินตนเอง”. อยุธยา: อัดสำเนา.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (๒๕๓๙).พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (ทุติยปาปณิกสูตร, องฺ.เอก. ๒๐/๒๐/๑๖๓). กรุงเทพฯ: มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ศูนย์ปฏิบัติการปฏิรูปการศึกษา, กระทรวงศึกษาธิการ.(๒๕๕๔). ปฏิรูปการศึกษาก้าวหน้าอย่างมั่นใจ. กรุงเทพฯ : การศาสนา.

สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา. (๒๕๕๐). กรอบแผนอุดมศึกษา ระยะยาว ๑๕ ปี ฉบับที่ ๒ (พ.ศ. ๒๕๕๑-๒๕๖๕). กรุงเทพฯ : สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา.

อดุลย์ วิริยเวชกุล. (๒๕๔๑). ดัชนีบ่งชี้คุณภาพบัณฑิตศึกษาของสถาบันอุดมศึกษา. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยมหิดล.

ผู้วิจัย นิสิตหลักสูตร พธ.ด. สาขาวิชาพุทธบริหารการศึกษา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร)

อาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์/ผู้ร่วมวิจัย และอาจารย์ประจำภาควิชาบริหารการศึกษา คณะครุศาสตร์ มจร.